Door Ria Kerstens

Van je, grote of kleine trauma's afkomen zónder - alwéér? - langdurig diep in het verleden te moeten duiken? Het kan echt. De therapie heet Eye Movement Desensitization and Reprocessing, EMDR, en is nog relatief onbekend in Nederland.

Soms blijven negatieve ervaringen onverwerkt en domineren restjes angst, schuld en woede het dagelijkse leven. Die emoties kunnen je leven bepalen en vooral beperken.
De Amerikaanse psychologe Francine Shapiro liep in 1987 door het park toen ze last kreeg van vervelende herinneringen uit haar jeugd. Al wandelend merkte ze dat de negatieve emoties minder werden nadat ze haar ogen een paar keer snel heen en weer bewoog. Met dat gegeven ging ze later aan de slag met kennissen en collega's en ontdekte dat het ook bij hen werkte. Samen met andere psychologen en psychiaters ontwikkelde ze vervolgens een methode die ze EMDR noemde. Letterlijk vertaald betekent het: door oogbeweging minder gevoelig worden en opnieuw verwerken.

In 1989 onderzocht Shapiro de effecten bij Vietnam-veteranen. De oud-soldaten sliepen al na enkele sessies beter, waren minder angstig en gespannen en konden het leven beter aan. In de jaren daarna werd de methode verder uitgewerkt, gestandaardiseerd en wereldwijd onderwezen. Hoewel deskundigen het nog niet eens zijn over hóe het precies werkt, is er geen twijfel meer over de effectiviteit er van. Het GGZ nam EMDR in 2005 op in haar richtlijnen voor de behandeling van PTSS, Posttraumatische Stressstoornis.

Patronen
Iedere gebeurtenis die als herinnering een blijvend negatief effect op iemands leven heeft, wordt traumatisch genoemd. Typisch voor een traumatische herinnering zijn de hevige emoties en de levendige beelden van de ervaring. Deze herinneringen zitten 'vast' in de hersenen en worden geactiveerd in situaties die lijken op die tijdens de traumatische gebeurtenis. Zo kan later een geluid dat je hoorde tijdens een auto-ongeluk - zoals bijvoorbeeld piepende remmen - de beelden en gevoelens aan die gebeurtenis weer levendig terugbrengen. Inclusief alle lichamelijke reacties (hartkloppingen, zweten) van toen.

Hoewel EMDR in het begin vooral werd toegepast bij het verwerken van trauma's opgelopen bij ongelukken, rampen, oorlogen, lichamelijke en geestelijke mishandeling, verkrachtingen en incest, bleek het ook te werken bij minder heftige vormen van trauma. Als je bijvoorbeeld vroeger op school werd gepest, kun je ervan overtuigd zijn geraakt dat je minder waard bent of er niet bij hoort. De hersenen slaan deze ervaring dan op compleet met het negatieve gevoel en de opvatting 'ik hoor nergens bij'. Alle soortgelijke gebeurtenissen die daarna volgden (en die misschien niet eens zo traumatisch waren), hebben zich aan die overtuiging gelinkt en hem daardoor versterkt. Daardoor heb je sneller (al dan niet onterecht) het gevoel niet goed genoeg te zijn of er niet bij te horen.

Vaak zijn het gebeurtenissen die onbelangrijk lijken voor volwassenen, maar die veel impact hebben op een kind. Zoals het niet zo goed mee kunnen komen op school of telkens als laatste gekozen worden bij de gymles. Een kind kan daar behoorlijk door beïnvloed worden. Het kan onzekerder worden in nieuwe situaties, waardoor het minder presteert. Hierdoor ontstaan nieuwe negatieve ervaringen die het negatieve patroon bevestigen. Dat kan het begin zijn van een vicieuze cirkel die zelfs op je 40e nog veel invloed kan hebben.

Een ander voorbeeld: de relaties van Marian verlopen altijd volgens hetzelfde patroon: in het begin gaat alles prima maar na langere tijd begint ze zich aan haar partner vast te klampen. Ze wordt dan erg jaloers. Tijdens de gesprekken komt naar voren dat haar ouders op haar tiende gescheiden zijn. Marian weet eigenlijk niet of ze dat als traumatisch ervaren heeft. De therapeut neemt haar in gedachten mee naar de laatste keer dat ze thuis achter bleef en haar partner alleen ergens naar toe ging. Ze voelde zich hulpeloos en verlaten. Als ze er tijdens de sessie (in het hier en nu) aan denkt voelt ze dat ook nog in haar lichaam. Dan herkent ze deze gevoelens uit de periode na de scheiding van haar ouders. Vader had daarna vooral contact met haar broertje en nauwelijks met haar. Ze voelt zich daardoor minder waard. In het voorbeeld van Marian blijkt dat het gevoel waarmee zij worstelt ergens ontstaan is en een patroon heeft gevormd dat versterkt is door latere gebeurtenissen. Dat patroon moet doorbroken worden en dat kan met EMDR.

Hoe werkt het?
Bekend is dat als gevolg van trauma's bepaalde delen van de hersenen (het limbisch systeem) minder effectief gaan werken. Onderzoekers breken hun hoofd nog over de precieze werking van EMDR. De oogbewegingen lijken dezelfde als die gemaakt wordt in de remslaap tijdens het dromen. Dat is de activiteit waarin we belevenissen tijdens de slaap verwerken. Verder wordt verondersteld dat het te maken heeft met de oriëntatiereflex in de hersenen. Op het moment dat er spanning is en je iemand tegelijkertijd een nieuwe stimulus aanbiedt komt er een kort moment van ontspanning in de hersenen. Bij EMDR wordt de cliënt gevraagd de vingers van de therapeut van links naar rechts te volgen. Na een aantal oogbewegingen wordt gestopt en de cliënt gevraagd wat er aan gedachten en gevoelens omhoog komt. De herinnering komt dan misschien op een iets andere manier terug en het proces wordt (verschillende malen) herhaald. Daardoor komt de herinnering 'los' en wordt het oorspronkelijke patroon doorbroken. EMDR vermindert de activiteit, de opwinding in de hersenen (arousal) en koppelt een nieuwe positieve overtuiging aan de herinnering. Het patroon wordt verstoort en een nieuw patroon gevormd. Al met al lijkt het er op dat de wijsheid van het natuurlijk systeem van de mens aan het werk gaat. Net zo'n wonderlijk gegeven als dat zich een korstje vormt bij een wondje.

Bronnen:
Peter Baldé: Met andere ogen bekeken
Francine Shapiro & Margot Silk Forrest: EMDR